De waarde van de Iraanse rial en actuele ontwikkelingen
In 1979 was één Amerikaanse dollar ongeveer 70 Iraanse rial waard. Vandaag de dag is diezelfde dollar meer dan 1,4 miljoen rial waard. De Iraanse munt is in minder dan vijftig jaar circa 20.000 keer in waarde gedaald, en bereikte vorige maand een dieptepunt dat leidde tot onrust en protesten door het hele land.
Wat begon als een staking van winkeliers in de bazaars van Teheran, verspreidde zich snel naar de straten van de hoofdstad en vervolgens naar aangrenzende provincies. Al snel sloten ook studenten en mensen die al jarenlang in armoede leefden zich aan bij de demonstraties, allemaal eisend dat er iets gedaan wordt aan het economisch lijden dat zij ondervinden.
Het regime onder leiding van ayatollah Ali Khamenei beantwoorde deze oproepen met geweld. Inmiddels meldt activisten dat het dodental meer dan 500 bedraagt en waarschuwt de Australische overheid dat Australiërs Iran zo snel mogelijk moeten verlaten, voordat het onmogelijk wordt om te vertrekken.
Hoe kwam Iran op dit punt?
Jarenlange wereldwijde sancties
De Iraanse Revolutie van 1979 leidde tot de afzetting van het keizerlijke regime en de oprichting van de Islamitische Republiek Iran. Daaropvolgende decennia werden gekenmerkt door snel dalende valuta, grotendeels door internationale sancties en diplomatieke isolatie.
De Verenigde Staten legden voor het eerst sancties op in 1979, na de gijzeling van diplomaten in Teheran en het bevriezen van Iraanse tegoeden die miljarden dollars bedroegen. Deze werden in 1981 opgeheven, maar in 1984 werden nieuwe sancties ingesteld vanwege de Iran-Irak-oorlog, gevolgd door nog strengere maatregelen in 1995 als reactie op het Iraanse nucleaire programma.
Gedurende de daaropvolgende jaren werden door de VS meerdere keer aanvullende sancties opgelegd, ook tijdens de presidentstermijnen van Donald Trump. De Europese Unie heeft eveneens decennia lang sancties tegen Iran gehandhaafd, met beperkingen in sectoren als de wapensector, nucleaire industrie, energie, bankieren, scheepvaart, handel en verzekeringen.
Daarnaast heeft de Verenigde Naties sancties opgelegd, zoals een wapenembargo, het bevriezen van Iraanse activa en beperkingen op het nucleaire onderzoek. Deze sancties beïnvloedden de Iraanse economie ingrijpend en droegen bij aan de daling van de nationale valuta.
De rol van de Revolutionaire Garde
Na de revolutie richtte Iran de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC) op, die niet alleen een militaire rol vervult, maar ook een grote economische invloed heeft. De IRGC bezit bedrijven in vrijwel elke lucratieve sector, van techniek en logistiek tot olie, gas, infrastructuur, transport, havens, telecommunicatie en mijnbouw.
Veel van deze bedrijven krijgen grote overheidscontracten zonder veel concurrentie of civiele controle, wat heeft geleid tot de vorming van een zogenaamde ‘parallel economie’.
Terwijl de reguliere civiele sector moeite had te opereren onder strikte regelgeving, inflatie en valutavolatiliteit, wisten IRGC-gerelateerde bedrijven gebruik te maken van buitenlandse valuta, veiligheidsbescherming en informele handelsroutes om sancties te omzeilen. Daardoor hebben deze bedrijven zich kunnen ontwikkelen en financieren, ten koste van privébedrijven.
Inflatie en economische impact
De combinatie van sancties en systematische corruptie leidde er de afgelopen tien jaar toe dat de waarde van de rial snel daalde. Iran importeert veel essentiële goederen en door jarenlange droogte is de voedselproductie afgenomen, waardoor basisvoedingsmiddelen zoals brood steeds duurder werden. In 2022 konden veel Iraniërs zich nauwelijks meer voeden.
Volgens de Wereldbank raakten in de afgelopen tien jaar ongeveer 10 miljoen Iraniërs onder de armoedegrens, terwijl bijna 30 procent van de bevolking in 2020 onder dat niveau leefde. Tegen 2025 liep dat percentage verder op, mede door een langdurig conflict met Israël en de VS in juni dat jaar.
De vernietiging van nucleaire en militaire faciliteiten kostte Iran miljarden aan herstel en leidde tot verlies van inkomsten, met een verwoestend effect op de economie. Eind 2025 was de wisselkoers van de rial gebroken en ontstonden weken van massale protesten, die minimaal 500 doden eisten. Het aantal slachtoffers zal naar verwachting verder toenemen.
De reactie van de Iraanse overheid op de protesten
De eerste protesten werden door de nieuwe gouverneur van de Iraanse centrale bank ontmoedigd toen hij beloofde dat de regering de ‘gerechtvaardigde’ problemen van de Iraniërs zou aanpakken. Hij kondigde onder andere maandelijkse contante uitkeringen van 7 dollar aan.
Ondanks dat de protesten aanhielden, reageerden autoriteiten met harde hand. Er vielen sinds de start van de demonstraties honderden doden onder protestvoerders en tientallen onder beveiligingspersoneel. De rapportage hierover is moeilijk te bevestigen, omdat de regering de controle heeft over de media en internationale verslaggeving beperkt.
Daarnaast werd een communicatieverbod ingevoerd door internet en telefoondiensten af te sluiten, waardoor Iraniërs geen contact meer konden maken met de buitenwereld. Er bestaat nu vrees dat het regime de protesten nog harder zal onderdrukken, wat leidt tot een verdere toename van het aantal slachtoffers.