De omvang van het verlies en internationale reactie
Volgens het Amerikaanse Human Rights Activists News Agency is het aantal doden door de protesten in heel Iran gestegen tot minstens 2003. Dit aantal overtreft de sterfgevallen bij eerdere protestgolven in de afgelopen decennia en roept herinneringen op aan de chaos tijdens de Islamitische Revolutie van 1979. De Iraanse staatsomroep erkende voor het eerst officieel het aantal doden en stelde dat het land “veel martelaren” kent. Ze voegden eraan toe dat de eerdere afwezigheid van een cijfer te maken had met de gruwelijke verwondingen die de omgekomenen hadden opgelopen, en dat dat de reden was dat het eerdere aantal niet werd vrijgegeven. Dit bericht kwam echter pas nadat activisten hun eigen telling bekendmaakten.
De oorsprong en kenmerken van de protesten
De demonstraties begonnen iets meer dan twee weken geleden, uit woede over de verslechterende economie van Iran. Al snel richtten de betogingen zich op de islamitische theocratie, met name op de 86-jarige Staatsleider Ayatollah Ali Khamenei. Foto’s en video’s die dinsdag (woensdag Australische tijd) uit Teheran buiten waren verkregen, toonden graffiti en gezangen waarin werd opgeroepen tot de dood van Khamenei – een daad die mogelijk de doodstraf kan opleveren.
Internationale reacties en politieke spanning
Nadat het nieuwe dodental bekend werd, plaatste de Amerikaanse president Donald Trump een boodschap op zijn Truth Social-platform, waarin hij zei: “Iranese patriotten, blijf protesteren – neem je instituten over!” Hij voegde toe dat hij alle vergaderingen met Iraanse functionarissen had afgeblazen totdat de zinloze moorden op demonstranten zouden stoppen. Trump gaf verder geen details.
De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araghchi, verwees in een maandagavond uitgezonden interview met het satellietnetwerk Al Jazeera naar voortdurende communicatie met de Amerikaanse afgezant Steve Witkoff. Maar na Trumps bericht antwoordde de Iraanse veiligheidsfunctionaris Ali Larijani door de namen van de ‘hoofdverdachten’ van de moorden in Iran te noemen: “1. Trump 2. Israëlische premier Benjamin Netanyahu.”
Het verloop en de statistieken van de protesten
Het activistenkader meldde dat 1850 van de doden protesterende burgers waren, terwijl 135 slachtoffers tot de overheid behoorden. Er vielen negen kinderen en negen burgers die niet betrokken waren bij de protesten, terwijl meer dan 16.700 personen werden gearresteerd. Door het uitvallen van het internet wordt het moeilijker om de protesten vanuit het buitenland te beoordelen. Het Iraanse gouvernement heeft geen geheel overzicht van de slachtoffers vrijgegeven.
Skylar Thompson van de Human Rights Activists News Agency noemde de nieuwe cijfers schokkend, vooral omdat het aantal viermaal hoger ligt dan dat van de maandenlange protesten in 2022 na de dood van Mahsa Amini. Ze benadrukte dat het aantal mogelijk nog verder zal stijgen en zei: “We zijn verbijsterd, maar we denken dat het aantal conservatief is.”
De situatie in Teheran en de ervaringen van getuigen
Voor het eerst sinds hun communicatie werd onderbroken, vocally beschreven getuigen in Teheran een zwaar bewapende veiligheidsdienst, brandstichtingen bij overheidsgebouwen, gesloopte geldautomaten en weinige voetgangers op straat. Verschillende straten en openbare gebouwen waren tijdens de onrust in brand gestoken, terwijl banken moeite hadden met transacties zonder internetverbinding. De bekende Grote Bazaar van Teheran, die op 28 december aanvankelijk over de ineenstorting van de Iraanse rial uit de hand liep, opende dinsdag weer, ondanks dat veiligheidsdiensten volgens getuigen burgers opdroegen om te heropenen, wat de staat niet bevestigde.
Getuigen maakten gebruik van anonimiteit uit angst voor represailles. Ook was er een duidelijker zicht op de zoektocht van veiligheidsdiensten naar satellietontvangers: in het noorden van Teheran werden appartementen doorzocht met satellietschotels, ondanks dat het bezit ervan illegaal is. Mensen die de openbare weg op gingen, werden door plainclothed politieagenten op roekeloosheid gecontroleerd. Sommige banken en overheidskantoren werden beschadigd, en transacties bleven onmogelijk zonder internet.
De openbare markten en winkels in Teheran functioneerden onder constante bewaking. Ondanks het gesloten straatbeeld, opende de Grote Bazaar en hielden diverse winkeliers zich aan de on veroordeelde bevelen van de veiligheidsdiensten.
De uitspraken van de leiders en de toon van de protesten
De Iraanse staatsomroep toonde zangers en slogans van demonstranten die riep: “Dood aan Amerika!”, “Dood aan Israël!” en “Dood aan de vijanden van God!” De landsadvocaat heeft gewaarschuwd dat iedereen die zich bij de protesten voegt beschouwd zal worden als een “vijand van God,” wat de doodstraf kan betekenen. Khamenei sprak via staatszender en prees de duizenden die op 31 december op straat stonden voor de regering, en waarschuwde de Verenigde Staten en andere landen dat Iran een sterke en bewuste natie is, die zich niet zal laten misleiden.